به گزارش اتحاد ما، در حاشیه بلوار باستانی پاریزی شهر کرمان و پشت دیوارهای بلند، یکی از مهم ترین یادگارهای دوران طلایی قالیبافی ایران قرار گرفته است. این عمارت که به نام شرکت فرش کرمان شناخته می شود، قدمت آن به اواخر دوره قاجار و سال های آغازین حکومت پهلوی اول بازمی گردد؛ دوره ای که قالی کرمان در بازارهای جهانی از جایگاهی بی نظیر برخوردار بود و نام آن در صدر صنعت فرش جهان می درخشید.
شرکت فرش کرمان یکی از معدود بناهایی است که تاریخ معماری، اقتصاد فرش و هنر را به طور همزمان روایت می کند. در معماری این مجموعه، ساختار خانه باغ ایرانی با عناصر شاخصی همچون کوشک، گاوگرد و باغ مرکزی به نمایش گذاشته شده که نشان دهنده دانش و مهارت معماران بومی است. همچنین این بنا بخشی از حافظه اقتصادی کرمان و ایران را در خود جای داده است؛ جایی که روزگاری مرکز تولید، تجارت و صادرات یکی از ارزشمندترین کالاهای هنری کشور بود.
رونق قالی کرمان در دوره قاجار همزمان با حضور گسترده شرکت های خارجی در بازار ایران بود. در آن سال ها، با افزایش تقاضای جهانی برای قالی ایرانی، کمپانی های بزرگ تجاری برای سرمایه گذاری در مراکز تولید فرش وارد کشور شدند و ساختار سنتی این صنعت را به شبکه ای وسیع از تولید و صادرات پیوند زدند. در شرق ایران، کمپانی هند شرقی که بعدها با نام O.C.M شناخته شد، فعالیت خود را در استان هایی مانند کرمان، یزد و خراسان متمرکز کرد و نقش مهمی در ساماندهی تولید و صادرات فرش ایفا نمود. کرمان نیز به دلیل شهرت جهانی قالی هایش، به یکی از پایگاه های اصلی این شرکت تبدیل شد.
بر اساس روایت های تاریخی، محل استقرار شعبه کرمان این کمپانی در مجموعه ای بوده که امروز به عنوان شرکت فرش کرمان شناخته می شود. در این مکان، علاوه بر تولید قالی، معاملات تجاری گسترده و قراردادهای مهم صادراتی منعقد می شد که قالی کرمان را به بازارهای اروپا و آمریکا می رساند. با سیاست های اقتصادی دولت در دوره رضاشاه و انتقال مالکیت بسیاری از شرکت های خارجی به مجموعه های داخلی، فعالیت این کمپانی در سال ۱۳۱۴ خورشیدی پایان یافت و این مجموعه تحت عنوان شرکت سهامی فرش ایران به کار خود ادامه داد؛ نامی که تا امروز بر این عمارت تاریخی باقی مانده است.
درباره نخستین مالک این بنا روایت های متفاوتی وجود دارد؛ برخی آن را متعلق به «عطیه بروس» از تاجران مشهور فرش کرمان می دانند و گروهی دیگر معتقدند این مجموعه در اختیار «موسیو تیمو» بازرگان یونانی فعال در صنعت فرش بوده است. با این حال، تقریباً همه روایت ها اتفاق نظر دارند که کاربری اولیه این بنا به عنوان یک قالیباف خانه و مرکز تولید فرش بوده است.
شرکت فرش کرمان در واقع مجموعه ای کامل تولیدی بود که تمامی مراحل خلق یک قالی از طراحی اولیه تا فروش نهایی در آن انجام می شد. ساختمان های مختلف مجموعه هر یک وظیفه ای مشخص داشتند؛ از طراحی نقشه و چله کشی گرفته تا ریسندگی، رنگرزی، بافت، شست وشو، پرداخت و عرضه محصول نهایی، همه در همین مکان انجام می گرفت. این ویژگی، شرکت فرش کرمان را به نمونه ای کم نظیر از یک زنجیره کامل تولید سنتی تبدیل کرده است.
این بنای تاریخی تلفیقی از معماری سنتی و مدرن است و به گفته منابع، در دو فاز ساخته شده است. بناهایی که در ورودی غربی این عمارت قرار دارند شامل باغ، کوشک، گاوگرد و کارگاه های رنگرزی و بافت فرش است که حدود یک قرن پیش احداث شده اند. این بخش از بنا از طرح معماری چهارباغی پیروی کرده و درختانی همچون پسته، انار و کاج در آن کاشته شده بود. در سال های بعد، با ورود مصالح و شیوه های نوین ساختمانی، فضاهای جدیدی در بخش شمال غربی مجموعه افزوده شد که استفاده از تیرآهن و سقف های طاق ضربی در آن ها نمایانگر گذار معماری سنتی به الگوهای مدرن تر اوایل قرن چهاردهم خورشیدی است.
امروز، پس از گذشت دهه ها از دوران شکوفایی شرکت فرش، هنوز می توان ردپای آن تاریخ را در گوشه و کنار این مجموعه مشاهده کرد؛ از کارگاه های متروک گرفته تا فضاهایی که زمانی محل فعالیت صدها بافنده، رنگرز و طراح بود. با این حال، بسیاری از این بخش ها سال هاست بلااستفاده رها شده اند و آثار فرسودگی به تدریج بر پیکره یکی از مهم ترین میراث های صنعتی و هنری کرمان سایه افکنده است.
در دهه گذشته، استانداران متعددی به موضوع مرمت و احیای این مجموعه ورود کرده اند اما موفق به شکستن این طلسم نشده اند؛ به ویژه آنکه در دوره ای، این مجموعه به دلیل وثیقه بودن در بانک بابت دریافت وام، تا مرز تغییر مالکیت به نفع بانک پیش رفت. خوشبختانه مالکیت آن به وزارت صنعت، معدن و تجارت و در استان کرمان به اداره کل صنعت، معدن و تجارت واگذار شد. محمدعلی طالبی، استاندار فعلی کرمان، همچون پیشینیان خود در تلاش است تا این بنای تاریخی را از وضعیت رهاشدگی نجات دهد و به نظر می رسد در این مسیر موفقیت هایی نیز کسب کرده است. گواه این موضوع، توضیحاتی است که متولی دولتی فرش در کرمان ارائه کرده است.
روح الله اسلامی، رئیس اداره فرش اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان، در گفت وگو با خبرنگار اتحاد ما، با مرور پیشینه این بنا اظهار داشت: در آغاز سده کنونی، فعالیت شرکت های خارجی در تولید و صادرات فرش دستباف ایران به سودآوری بالایی رسید که حکومت پهلوی از پیامدهای آن نگران شد و وزارت اقتصاد در سال ۱۳۰۹ خورشیدی موسسه قالی ایران را تأسیس کرد. پس از آن، تمامی شرکت های خارجی از جمله کمپانی هند شرقی که شرکت فرش کرمان یکی از نمایندگی های آن بود، بازارهای فرش ایران را ترک کردند.
وی افزود: شرکت سهامی فرش ایران در سال ۱۳۱۴ تأسیس شد و سال ها در حوزه تولید و صادرات عملکرد درخشانی داشت و فرش های آن در سراسر جهان زبانزد بود، اما طی سه دهه اخیر به تدریج فعالیت آن کاهش یافت. در سال ۱۳۸۲ تشخیص داده شد که ضعف شرکت به دلیل مدیریت دولتی است و دولت تصمیم گرفت مدیریت آن را به صندوق بازنشستگی واگذار کند، اما این واگذاری در سال ۱۳۸۴ منتفی شد.
اسلامی ادامه داد: در نیمه دوم سال ۱۳۹۰، طبق سیاست های کلی اصل ۴۴ قانون اساسی، واگذاری شرکت سهامی فرش ایران مجدداً در دستور کار قرار گرفت و در اردیبهشت ۱۳۹۲ نخستین آگهی واگذاری منتشر شد که بر اساس آن قرار بود تمامی سهام آن به وزارت صنعت، معدن و تجارت منتقل شود. با این حال، در تیرماه همان سال آگهی دوم نیز منتشر شد اما خریدار پیدا نشد. پس از آن، شرکت ها به عنوان رد دیون به بانک ها پیشنهاد شدند و بانک تجارت شرکت سهامی فرش را به دلیل مطالبات خود تصاحب کرد.
رئیس اداره فرش استان کرمان افزود: شرکت فرش برای دریافت وام های کلان، سند ساختمان شرکت فرش کرمان را به عنوان وثیقه گذاشته بود و صندوق ضمانت صادرات مدعی مالکیت این بنا شد. در آن زمان وضعیت بسیار نگران کننده بود اما مسئولان استان و فعالان فرش با رایزنی های گسترده موفق شدند شرکت را تحت تملک وزارت صنعت، معدن و تجارت قرار دهند که این اتفاق در سال ۱۳۹۴ رخ داد و در سال ۱۳۹۶ سند آن به نام مرکز ملی فرش ایران ثبت و در اختیار اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان قرار گرفت.
وی از آغاز پرونده مرمت و احیای ساختمان شرکت فرش کرمان خبر داد و گفت: این بنا حدود ۲۱ هزار مترمربع مساحت دارد و از سال ۱۳۹۶ که مسئولیت اداره فرش به عهده من گذاشته شد، با ارائه طرح های کارشناسی درصدد احیا و مرمت آن و تبدیلش به مجموعه ای فرهنگی و اقتصادی هستیم.
اسلامی با اشاره به تهیه طرح کلی و توجیه فنی و اقتصادی این بنا اظهار داشت: طرح ما در دو بخش شامل احیا و بازسازی امکانات و فضاهای موجود و ایجاد ظرفیت های جدید تدوین شده است. از سال ۱۳۹۶ تا ۱۳۹۸ حدود یک میلیارد تومان برای ساماندهی بنا هزینه کرده ایم.
وی افزود: با توجه به معماری خاص برخی بخش ها، تلاش کردیم این قسمت ها در اولویت بازسازی قرار گیرند. یکی از این بخش ها ساختمان اداری است که پیشنهاد شده نمایشگاه دائمی فرش در آن ایجاد شود. همچنین استقرار تشکل های مرتبط با فرش از جمله اتحادیه و انجمن طراحان در برنامه ما قرار دارد و اخیراً انجمن فرش دستباف استان کرمان با حضور استاندار در این مکان راه اندازی شده است.
اسلامی خاطرنشان کرد: در آینده تشکل های بیشتری مرتبط با فرش در این بنا مستقر خواهند شد. دو سالن رنگرزی در این ساختمان وجود دارد که یکی مرمت شده و دیگری در دستور کار است. همچنین ایجاد سالن آموزشی در انبارهای خامه، نخ و پشم از برنامه های ماست.
وی درباره تبدیل فضای کارگاهی به موزه فرش کرمان گفت: برخی دستگاه های تولید قدیمی از جمله دو ماشین ریسندگی موجود است که می توان آن ها را در موزه به نمایش گذاشت. همچنین راه اندازی کافه فرش و شربتخانه شاه عباسی در ساختمان مسکونی قدیمی وسط باغ در دستور کار است. بخشی از فضای باز باغ نیز می تواند به تولید گیاهان دارویی اختصاص یابد، به ویژه که چاه های آبی در این مجموعه وجود دارد.
اسلامی افزود: گاوگرد و آب انبار قدیمی نیز در این مجموعه وجود دارد که در حال فرسایش است و نیاز به مرمت و بازسازی دارد. در سال های گذشته حدود یک میلیارد تومان هزینه مرمت اضطراری شده تا از تخریب بیشتر جلوگیری شود. برای بهره برداری کامل از این بنای ارزشمند در حوزه گردشگری، فرهنگی و اقتصادی نیازمند فعالیت های گسترده هستیم.
وی در پاسخ به پرسشی درباره ایجاد فضاهای جدید در این مجموعه تاریخی گفت: یکی از برنامه های ما راه اندازی هتل سنتی کپری «ویس کرمان» است که مشابه هتل عباسی اصفهان اما متناسب با معماری بنای تاریخی شرکت فرش کرمان خواهد بود. این هتل نام خود را از گران ترین فرش جهان گرفته است؛ فرش ویس کرمان که از جنس ابریشم است و در سال ۱۳۹۲ به قیمت ۱۲۰ میلیارد تومان در حراجی کریستین لندن به فروش رفت.
اسلامی افزود: ایجاد سالن آمفی تئاتر «ترنج» برای برگزاری سمینارها و کارگاه های آموزشی و همچنین دایر کردن نیم سایت نمایشگاهی «درختی» برای فروش صنایع دستی مرتبط با فرش از دیگر برنامه هاست. همچنین بازارچه سنتی عشایر به نام «شکارگاه» برای عرضه محصولات عشایر استان کرمان در نظر گرفته شده است.
وی درباره فاز نهایی طرح گفت: احداث باغ گیاه شناسی «بته جقه» با توجه به وجود چهار چاه آب در این محل، فرصت مناسبی است. طرح مرمت و احیای این بنای تاریخی در سه فاز و طی پنج سال برنامه ریزی شده که با اجرای آن ۹۰ نفر به صورت مستقیم و ۴۰۰ نفر به طور غیرمستقیم مشغول به کار خواهند شد. این پروژه در چارچوب برنامه کرمان برفراز و لبخند دنیا به کرمان ۱۴۰۵ با جدیت دنبال می شود.
استاندار کرمان نیز اوایل خردادماه امسال در جلسه شورای گفت وگوی دولت و بخش خصوصی با موضوع فرش، به موضوع واگذاری باغ موزه فرش اشاره کرد و گفت: «پیگیری های لازم برای واگذاری این مجموعه به مجموعه ای که مورد نظر استان است در جریان است و امیدواریم با موافقت وزیر صنعت، معدن و تجارت به نتیجه برسد. در غیر این صورت، استان اختیارات قانونی لازم را از طریق شورای برنامه ریزی، تفویض اختیارات هیئت دولت به استانداران و شورای دستگاه های نظارتی برای تصمیم گیری در خصوص تغییر بهره برداری این ساختمان در اختیار خواهد داشت.»
رئیس اداره فرش استان کرمان در پاسخ به خبرنگار اتحاد ما توضیح داد که این اظهارات استاندار به معنای گره گشایی قانونی در موضوع واگذاری بنای شرکت فرش به بخش خصوصی است. وی افزود: سند این باغ به نام مرکز ملی فرش ایران صادر شده و اکنون در اختیار اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان است. از سال ۱۳۹۶ تاکنون چند وزیر و رئیس مرکز ملی فرش از این بنا بازدید کرده اند اما تاکنون مجوزی برای واگذاری آن به بخش خصوصی از طریق استان صادر نشده است. اخیراً پس از تماس تلفنی استاندار با وزیر صمت، امیدواری برای صدور این مجوز ایجاد شده است که در این صورت، از طریق فراخوان، بخش خصوصی توانمند انتخاب و واگذاری به صورت قرارداد بی.او.تی انجام خواهد شد.
اسلامی تصریح کرد: منظور استاندار این است که اگر مجوز واگذاری به استان داده نشود، با استفاده از اختیارات قانونی، مراحل بعدی انجام خواهد شد. وی در پاسخ به این پرسش که آیا پروژه مرمت شرکت فرش کرمان امسال آغاز می شود، پاسخ مثبت داد و گفت: با حمایت وزیر صمت، استاندار کرمان، رئیس جدید مرکز ملی فرش و اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان، در نیمه نخست سال جاری واگذاری به بخش خصوصی توانمند انجام و کار مرمت و احیا آغاز خواهد شد.
اگرچه پیچیدگی های حقوقی و اداری و برخی کم کاری ها سال ها مسیر احیای این مجموعه را دشوار کرده است، اما اظهارات مسئولان و پیگیری های اخیر استاندار کرمان نشان می دهد پرونده واگذاری و مرمت این بنا به نقطه تعیین کننده ای رسیده است. فروردین ماه امسال، از سوی اداره کل صنعت، معدن و تجارت استان کرمان وعده داده شد که واگذاری تا اردیبهشت انجام می شود اما این امر محقق نشد.
اکنون اگر وعده های جدید در ماه های آینده عملی شود، این بنای ارزشمند پس از دهه ها رکود، بار دیگر به کانونی برای فرهنگ، گردشگری، آموزش و اقتصاد فرش کرمان تبدیل خواهد شد و فصل تازه ای در حیات یکی از مهم ترین میراث های صنعتی و هنری کشور رقم خواهد خورد.